Edebiyat, hayatımıza yalnızca oyalanmak için girmez; kendimizi ve dünyayı yeniden düşünmemiz için kapı aralar. Sayfaların arasında dolaşırken başkasının hikâyesini okuduğumuzu sanırız, oysa kendi korkularımızla, suskunluklarımızla, adalet duygumuzla karşılaşırız. İyi edebiyat, gündelik hayatın içinde görünmez hâle gelen soruları yeniden önümüze koyar; neye razı geldiğimizi, neye itiraz ettiğimizi, neleri sürdürmek istediğimizi fark etmemizi sağlar.
Edebiyat, Hikâye Anlatmaktan Fazlasını Üstlenir
Edebiyat, sadece hikâye anlatmaz; bir toplumun neye itiraz ettiğini, neyi sürdürmek istediğini de görünür kılar. İyi edebiyat, “güzel yazı” peşine koşmaz, anlamın peşine düşer. Dünyayı daha iyi anlamak, acıyla, adaletle, hafızayla yüzleşmenin yollarını arar.
Bir romanın içinde dolaşırken yalnızca kurmacaya bakmazsın. Toplumun görünmez yasalarını, ev içindeki suskunlukları, sokaktaki güç ilişkilerini de okursun. Karakterlerin hangi noktada sustuğu, hangi noktada patladığı tesadüf sayılmaz. Yazı, hayatın kenarlarına itilmiş olanı ortaya çıkarır.
Edebiyat, haberlere sığmayan kısmı anlatır. Rakamı olmayan acıyı, istatistiklere girmeyen hikâyeyi, manşet olamayan hayatları taşır. Bu yüzden sadece “hoş zaman geçirme aracı” olarak görüldüğünde güç kaybeder. İçindeki soruları ciddiye aldığında ise politik bir alan açar; sandık anlamında değil, güç ilişkilerini sorgulayan bir alan.
Edebiyat, İtirazın İnce Hâlidir
Açık sloganlar, doğrudan itiraz eder. Edebiyat daha ince çalışır. Bir sahnede sadece sofradaki sandalyeler eksiktir; iki sandalye boş durur. Okur, kimin neden eksildiğini sezerek okur. Orada bağıran bir slogan yoktur, fakat vicdan çağrısı açıktır.
İyi bir romanda şiddet sahnesi illa yumrukla gelmez. Bazen bir kadının sürekli sözünün bölünmesi, bazen bir çocuğun sorusunun havada bırakılmasıdır şiddet. Edebiyat, “normal” sayılan bu anların üzerine mercek tutar. Okur, sayfayı çevirirken rahatsız olur. Rahatsızlık, değişim ihtimalinin başlangıç noktasıdır.
İtiraz, her zaman büyük sahnelerde gerçekleşmez. Bir köyde, bir apartman dairesinde, bir sınıfta, bir ofiste geçen küçük sahneler de büyük sorular doğurur. Hangi sessizlikler alışkanlığa dönüşmüş, hangi haksızlıklar “kader” diye paketlenmiş, edebiyat bunları sorar. Bazı romanlar bu soruları fısıldar, bazıları yüksek sesle sorar. Her biri, toplumsal değişimin farklı bir kapısını aralar.
Dil, Gücün Haritasıdır
Toplum, kendini seçtiği sözcüklerle kurar. Edebiyat bu sözcüklerin, hatta susuş biçimlerinin altını çizer. Örneğin bir metinde “o kız” diye bahsedilen biri, baştan itibaren nesneye dönüşür. Adı yoktur, hikâyesi yoktur, sadece bir rol taşır. Yazar isterse bu anonimliği kırar, ona ad verir, geçmiş verir, gelecek verir. Bu küçük gibi görünen tercih, metnin dünyasını değiştirir.
Dilin içindeki cinsiyetçi, ırkçı, ayrımcı kalıplar bir günde oluşmaz. Yüzyılların tortusu vardır. Edebiyat, bu tortuyu cümle cümle gösterir. Okur, bir noktada “Ben de böyle konuşuyorum.” dediğinde, metin görevini yapmış sayılır. Çünkü değişim önce fark etmekle başlar.
Bir yazar, sadece “ne anlattığı” ile değil, “nasıl anlattığı” ile de toplumsal zemini etkiler. Yoksulluğu egzotikleştiren bir dil başka tür bir dünya kurar, yoksulluğu insan onuru üzerinden anlatan dil başka bir dünya. Biri merak uyandırır, diğeri sorumluluk. Aradaki fark, okurun iç dünyasında kurulan etik mesafedir.
Karakterler, Roller ve Alışkanlıklar
Roman kahramanları, bazen bizden daha cesur, bazen bizden daha korkaktır. Yine de içinde yaşadığımız düzenle aynı soruların etrafında dönerler. Bir kadının “hayır” demeyi öğrenmesi, bir gencin aile beklentisinden sıyrılması, bir yaşlının yalnızlıkla barışmaya çalışması… Bunların her biri bireysel hikâye görünür. Arka planda ise politik sorular dolaşır: “Kime ne öğretilmiş?”, “Kimden ne istenmiş?”, “Kim hangi bedeli ödemiş?”
Karakterler üzerinden kurduğumuz empati, toplumsal ölçekte bir prova gibidir. Romanda sevdiğimiz bir karakter haksızlığa uğradığında içimiz sıkışıyorsa, benzer bir haberi okurken içimizin taşlaşmasına gerek yok. Edebiyat, bu iç eğitim için alan açar.
Kurguda dönüştürülen her rol, gerçek hayatta küçük bir ihtimal doğurur. Güçlü kadın karakterler, duyarlı erkek karakterler, kendi kimliğini arayan genç karakterler… Bu figürler yalnızca “modern” görünmek için yazıldığında sığ kalır. İnandırıcı yazıldığında ise okurun zihninde alternatif yaşam biçimleri olarak yer eder.
Okur, Seyirci Koltuğunda Oturmaz
Yazar metni yazar, fakat edebiyat okurla tamamlanır. Okur, sadece hikâyeyi takip eden pasif biri değildir. Metnin neresinde durduğunu, hangi karaktere yakın hissettiğini, kimi haklı bulduğunu seçerken kendi vicdan haritasını da görür.
Bir metni kapattıktan sonra, “Güzel kitaptı.” demek tek ölçü değil. Asıl soru şu olabilir: “Benden ne istedi bu kitap?” Bazen bir alışkanlığı sorgulamamızı ister. Bazen yıllardır görmezden geldiğimiz bir grubu fark ettirir. Bazen de sadece şunu söyler: “Bu kadar acıya bu kadar sessizlik fazla.”
Edebiyat üzerine konuşurken, yazarken, metinleri yalnızca teknik açıdan tartışmak istemiyorum. Cümlelerin ritmi, kurgunun yapısı, karakterin derinliği elbette önemli. Bir yandan da şu soruyu ortamda tutmak isterim. “Bu kitap, dünyayı anlamamda neyi sağlıyor?
Edebiyat, Hafızayı Canlı Tutmanın Yollarından Biri
Toplumlar unutarak da yaşar. Unutmak bazen savunma mekanizmasıdır. Yine de unutulan her şey, güç sahibi olanın lehine çalışır. Edebiyat, resmi tarih dışında kalanları anlatma gücüne sahiptir.
Bir öykü, yıllar önce adı bile geçmemiş bir işçi direnişini anlatabilir. Bir roman, aile içinde kuşaktan kuşağa aktarılan sessiz acıları ortaya koyabilir. Bir şiir, ismi anılmayanların duygusuna alan açabilir. Tüm bunlar, hafızayı ayakta tutan edebî hareketlerdir.
Hafızası zayıflayan toplum, aynı hatayı tekrarlar. Edebiyat, bu tekrar döngüsüne küçük çiviler çakar. Okur, “Bunu daha önce bir yerde okumuştum.” dediğinde, aslında kendi tarihine bakmaya başlar.
Son Soru: Bu Hikâyede Neredesin?
Edebiyat, toplumsal değişimi tek başına taşıyan bir süper kahraman değil, yine de insanı içerden ikna etmeye çalışan güçlü bir alan. Zorlamadan, nutuk atmadan, sezdirerek çalışır. Okuru, “Ben bu hikâyede neredeyim?” sorusuna yaklaştırdığı ölçüde etkili olur.
Son okuduğun romanda seni en çok rahatsız eden sahneyi düşün. Hangi karakterin yerinde olmayı kesinlikle istemezdin, hangisinin yanında durmak istedin?
Kitabı kapattığın anda aklında kalan ilk soru, aslında senin hayatına dair ipucu taşır. Toplumsal değişim denen şey bir yerlerdeki büyük sistem toplantılarında değil, okurun kendi içinden geçen bu küçük, dürüst sorularda başlar. Edebiyatın yaptığı, o soruyu biraz daha netleştirmek. Geri kalan kısmı, yani cevapla ne yapacağını, sen belirliyorsun.
Belki de toplumsal değişimin tohumları tam orada duruyor. Kitabı kapattığında hikâye bitmiyor, asıl orada başlıyor.
Yasemin Sungur
