“İnsan, kendini ne yaparsa odur.” Jean-Paul Sartre
Bazı kitaplar vardır, sayfalarını kapatsanız bile karakterlerinin fısıltıları zihninizde yankılanmaya devam eder. Tıpkı Sabahattin Ali’nin 1943 yılında yayımlanan Kürk Mantolu Madonna’sı gibi. Aradan geçen onca yıla rağmen bu romanın hâlâ Türk edebiyatının en çok okunan kült eserlerinden biri olması, anlattığı duyguların evrenselliğinde ve insanın en derinindeki o sessiz varoluş sancısına dokunmasında gizlidir.
Yabancılaşmanın Gölgesinde “Hakikî İnsanı” Aramak
Sabahattin Ali, romanın o unutulmaz iç öyküsünde, dış dünyanın “lüzumsuz” ve “silik” bir gölge gibi kenara ittiği Raif Efendi’nin kalbindeki devasa fırtınaları gösterir bize. Bu bölüm, Berlin’in sanat kokan sokaklarında filizlenen sıradan bir aşk hikâyesi değil, aslında modern insanın çevresine, ailesine ve hatta kendi özüne karşı hissettiği o ağır yabancılaşmanın hüzünlü bir anatomisidir. Raif Efendi’nin naif, hayalperest ve biraz da “kadınsı” olarak nitelenen hassas doğası, Maria Puder’in bağımsız, sorgulayan ve toplumsal cinsiyet normlarına meydan okuyan güçlü iradesiyle karşılaştığında, aralarındaki ilişki, iki yalnız insanın birbirinde “hakikî bir insanı” bulma çabasına dönüşür. Bu incelemede, Raif ve Maria’nın karakterlerindeki derin çatışmaların yanı sıra, Sabahattin Ali’nin o meşhur “anlaşılma” özlemi üzerinden ruhsal portrelerini mercek altına almak istiyorum.
İsimsiz Anlatıcı*
İnceleme öncesinde Sabahattin Ali’nin hayran kaldığım çerçeve tekniğine göre dış anlatıda kalan isimsiz anlatıcıya bakalım.
Kürk Mantolu Madonna romanının dış öyküsündeki isimsiz anlatıcı, 1930’ların Ankara’sında işsizlikle, yoksullukla mücadele eden, toplumsal yapının kıyısında kalmış, şiirler yazan genç bir entelektüeldir. Eski okul arkadaşı Hamdi Bey’in yardımıyla kereste firmasında “onun için icat edilen” banka işlerine bakma görevine başlayarak bürokrasinin, mevki farkının ve sosyal statünün birey üzerinde yarattığı yabancılaşmayı bizzat deneyimler. Hamdi Bey’in Avrupaî yaşam tarzı ve üstten bakan tavrı karşısında kendini alçalmış hisseden anlatıcı, modern dünyadaki insan ilişkilerinin ne kadar yüzeysel ve “boş” etkenlere dayandığını çarpıcı bir şekilde gözlemler.
Anlatıcının roman kurgusundaki en temel işlevi, Raif Efendi’nin görünürdeki sıradanlığının ardında saklı derin iç dünyayı keşfetmek ve bu dünyaya açılan bir köprü olmaktır. Raif Efendiyle paylaştığı odada başlangıçta onu “manasız ve sıkıcı bir mahluk” olarak görse de Raif’in bir azarlanma sonrası yaptığı resimdeki yeteneği fark etmesi, bakış açısını değiştirir. Anlatıcı, toplumun geneline hâkim olan “bu insanlar ne için yaşıyorlar?” sorusunu sormak yerine, “basit bir beşer tecessüsüyle” (insan merakıyla) Raif Efendi’nin gizli kalmış derinliklerine inmeyi tercih eder.
Anlatıcı Raif Efendi ile önemli ortaklıklar taşır. Dönemsel farklılıklarına rağmen her ikisi de yalnızdır, edebiyat ve sanatla meşgul olmaktadırlar. Hatta, Raif Efendi’nin hatıra defterini okuduğunda aslında kendi içindeki anlaşılma özleminin bir benzerini keşfeder.
*Neden isimsizdir?
Çünkü bu yazım tekniğiyle, okuyucu, ilk gerçeklik olan dış dünyaya adapte olup onun yerine geçer. Yani bizler isimsiz anlatıcının gözleri oluruz. Ve artık karakterleri kendimizle karşılaştırma psikolojisine hazırızdır.
Bu bağlamda artık o, sadece bir aktarıcı değil, toplumda “lüzumsuz” olarak yaftalanan insanların zengin iç âlemlerinin olabileceğini kanıtlayan duyarlı bir tanıktır. Romanın sonunda Raif Efendi’nin masasına oturup defteri yeniden açması, onun bu içsel yolculuğu ve keşfi tamamen sahiplendiğini gösterir. Bu davranış aynı zamanda yazarın bize edebiyatın kalıcılığını gösterdiği sahnedir.
Sessiz Bir Direnişten Kendi Gölgesine Yenilmeye
Şimdi iç dünyasında devasa fırtınalar yaşayan ama dış dünyaya bambaşka bir kimlikle uyumlanan Raif Efendi’ye derinlemesine bir bakalım;
Raif Efendi, Havran’lı varlıklı bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Ancak daha çocukluk yıllarında çevresine ve ailesine karşı bir yabancılık hissetmeye başlar. Babası ve annesi tarafından “kız gibi” olması sebebiyle eleştirilen Raif, geleneksel erkeklik rollerine (kavgacılık, hak arama gibi) yabancıdır. Jung’un “Masum” arketipine uygun olarak naif, hayalperest bir tarafı vardır. Mutluluğu, akranlarıyla bağ kuramadığı dış dünyada değil, kitapların ve resmin sunduğu “yeryüzündeki cennette” arar. Babasının onu sabunculuk öğrenmesi için Berlin’e göndermesi, Raif’in hayatındaki en büyük kırılma noktasıdır. Baba, Raif’i Berlin’e göndererek “kendisi için varlık” (kendi özünü seçen özgür birey) olmasını değil, ailenin mülkiyet yapısına hizmet eden bir “kendinde varlık” (nesneleşmiş işlev) olmasını hedeflemiştir. Raif’in bu eğitime duyduğu ilgisizlik, aslında babasının ona dayattığı “öz”e (sabunculuğa) karşı gösterdiği sessiz bir varoluşsal direniştir. Bu süreçte, resim galerisinde gördüğü tablo, onun yıllardır kitaplarda aradığı “hakikî insanı” simgeleyecektir. Bu tablo ve ressamı Maria Puder, Raif için Jungiyen anlamda bir “Anima” (erkeğin içindeki dişi yan) yansımasıdır. Maria Puder’in bağımsız ve sorgulayan karakteri, Raif’in kadınsı ve çekingen doğasını tamamlar. Raif, hayatında ilk kez bir insanın yanında “kendi ruhunun mevcut olduğunu” öğrenir. Böylece, pasif bir gözlemci olmaktan çıkıp, varoluşunu bir başkasının sevgisinde anlamlandıran “yaşayan bir insana” dönüşür.
Kendine Yabancılaşma Süreci
Babasının ölümü üzerine Türkiye’ye dönmek zorunda kalması ve Maria’dan gelen mektupların kesilmesi, Raif’in ruhsal çöküşünü başlatır. Maria’nın onu unuttuğuna dair duyduğu (ve sonradan yanlış olduğu anlaşılan) sarsılmaz inanç, insanlığa olan son güvenini de yok eder. Maria’nın kaybıyla birlikte, hayatın geri kalanını “anlamsız ve saçma” bulmaya başlar. Bu noktada kendi iradesini, kaybettiği aşka, yasa teslim ederek “kendine yabancılaşma” sürecine girer.
Kalabalıklarda Görünmez Olmak
Romanın dış öyküsünde anlatılan Raif Efendi, artık ruhu çekilmiş bir “nebat” (bitki) gibi yaşayan biridir. Çünkü Maria’nın kendisine ihanet ettiğini sandığı o on yıl boyunca, kaybettiği nesneyi (Maria’yı) kendi benliğine katmış ve ona duyduğu öfkeyi kendine yönelterek yaşamayı seçmiştir. Ankara’da bir kereste firmasında Almanca mütercimi olarak çalışırken, her türlü aşağılanmayı ve haksızlığı “haklı bir isabet” gibi karşılar. Toplumda “Efendi” unvanıyla, sıradan ve gereksiz bir memur personası (maskesi) takınır. Çevirmenlik onun için (yazının, yazarın arkasına) saklanabilmesi adına en uygun meslektir. Metinleri sadece bir “nesne” gibi Türkçeye aktarırken, aslında kendi “meçhul âlemini” de bu yabancı kelimelerin arkasına gömmektedir. İçindeki zengin sanatkâr ruhu dış dünyadan tamamen gizler. Âşık olmadığı bir kadınla evlenir, kalabalık bir ailede yaşamasına rağmen kendi evinde bile “lüzumsuz bir eşya” muamelesi gören bir yabancı konumuna düşer.
Anlaşılma Arzusu
Raif Efendi, ölmeden hemen önce defterini isimsiz anlatıcıya teslim ederek, hayatı boyunca duyduğu “anlaşılma” ihtiyacını son bir kez dışa vurur. On senedir kimseye söylemediği sırlarını deftere dökmesi, onun için bir nevi ruhsal temizlik (katharsis) ve dertleşmedir. Raif fiziksel olarak öldüğünde, arkasında bıraktığı defter sayesinde aslında toplumda basit görülen her insanın arkasında “derin bir iç âlem” olduğu gerçeğini kanıtlamış olur. Masum bir çocukluktan, âşık bir uyanışa ve nihayetinde modern dünyanın içinde yabancılaşmış bir kurbana dönüşen, Türk edebiyatının en derinlikli melankolik karakterlerinden biri olur.
Kendi İmajını Yaratabilmek
Sabahattin Ali’nin ölümsüz karakteri sadece Raif Efendi’dir diyemeyiz. Maria Puder de yüzeysel bir okumayla yargılayacağımız bir aşk nesnesi değil, bağımsızlığı, sorgulayıcı zekâsı ve toplumsal normlara meydan okuyan duruşuyla Türk edebiyatının derinlikli kadın portrelerinden biridir.
Maria Puder, 1920’lerin Berlin’inde kendi ayakları üzerinde duran hem ressamlık hem de bir gece kulübünde şarkıcılık yaparak geçimini sağlayan bağımsız bir kadındır. Özellikle meslekleri açısından baktığımızda; oto portresini çizerek kendi imgesini bizzat yaratması, Jean-Paul Sartre’ın “varoluş özden önce gelir” ilkesinin sanatsal bir tezahürüdür. O, toplumun kadına biçtiği “pasif ve itaatkâr” özü reddederek, kendi kimliğini ve “kadın oluşunu” eylemleriyle (ressamlık, gece kulübünde şarkıcılık gibi) bizzat kurgular. Çocukluğunu baba otoritesinden uzak, annesiyle birlikte geçirmesi, onun erkek tahakkümü görmeden, özgür bir ruhla büyümesini sağlamıştır. Romanda sık sık kadının erkek karşısındaki pasif konumunu sorgular: “Niçin daima biz kaçacağız ve siz kovalayacaksınız? Niçin daima biz teslim olacağız ve siz teslim alacaksınız?” diyerek, ataerkil sistemin dayattığı rolleri reddeder.
Dostluktan Aşka Giden Temkinli Yol
Analitik psikoloji açısından Maria, Raif Efendi için Anima arketipinin (erkeğin içindeki dişil yan) ete kemiğe bürünmüş halidir. Raif’in naif ve “kadınsı” olarak nitelenen hassas doğası, Maria’nın “erkekçe” ve kararlı tavırlarıyla birleşerek ruhsal bir bütünlük oluşturur. Maria Puder’in aşka yaklaşımı oldukça temkinli ve rasyoneldir. Ona göre aşk, nereden geldiği ve ne zaman gideceği bilinmeyen, tahlil edilemeyen kaotik bir histir. Bu belirsizlikten korktuğu için Raif ile olan ilişkisini başlangıçta güvenli bir liman olarak gördüğü “dostluk” zemininde tutmaya çalışır. Onun için dostluk anlaşmaya dayalıdır ve bozulursa sebepleri analiz edilebilir. Oysa aşk, her an uçup gidebilecek tekinsiz bir duygudur. Maria, Raif gibi toplumun genelinden kopuk, yalnız bir ruhtur. Praglı Yahudi bir baba ve Alman bir annenin çocuğu olması, onu kültürel bir müphemlik ve köksüzlük içinde bırakmıştır. Kendini “arkadaş olduğu kimseler için pek sıkıcı ve anlaşılmaz bir mahluk olarak tanımlar. Berlin’deki Nebatat Bahçesi’nde yabancı memleketlerden getirilmiş ağaçlara bakarken duyduğu hüzün, aslında kendi yabancılaşmasının bir yansımasıdır. Maria Puder’in karakter gelişimindeki en büyük dönüşüm, Raif Efendi’nin karşılıksız ve derin sevgisine ikna olmasıyla gerçekleşir. Hayat boyu erkeklere duyduğu güvensizlik, Raif’in samimiyetiyle yıkılır. Romanın sonunda itiraf ettiği gibi, aralarındaki asıl noksanlık Raif’te değil, Maria’nın inanma kabiliyetini yitirmiş olmasındadır. Raif’e duyduğu aşk, onun için sadece bir duygu değil, insanlığa karşı yitirdiği inancı yeniden kazanma eylemidir. O, sanatkâr ruhuyla dünyayı estetik bir gözle değerlendiren, zihinsel özgürlüğünü her şeyin üstünde tutan ancak ruhundaki derin boşluğu “hakiki bir insan” ile doldurabileceğini keşfeden trajik bir karakter, bir aynadır.
Varoluşsal Döngü
Bu romandaki aşk başlangıçta birleştirici ve yaratıcı güç olan Eros’tur. Ancak Maria’nın ölümüyle bu güç yerini parçalayıcı ve yok edici Thanatos’a (ölüm dürtüsüne) bırakır. Raif’in Ankara’daki o sönük hayatı, Thanatos’un tam bir zaferidir. Fakat ölümünden hemen önce hatıra defterini isimsiz anlatıcıya teslim etmesi, yasının ve aşkının anlatı yoluyla yeniden bir “yaratım” sürecine (Eros’a) girmesini sağlar.
Bir İnsanlık Durumu
Sabahattin Ali, Sinop Cezaevi’ndeyken, “dünyada bana, ne istiyorsun?” diye sorsalar hiç düşünmeden vereceğim cevap, “anlaşılmak istiyorum olacaktır,” diye yazmıştır. Sizce karakterleri; Raif Efendi sessizliği içinde, Maria Puder başkaldırısıyla, hatta isimsiz anlatıcısı Raif Efendi’yi inceleyerek ve diğerleri de… bağıra bağıra anlaşılmak istemiyor mu?
Ben de ben de anlaşılmak istiyorum. Ya siz! Bu dünyada yeterince anlıyor mu herkes sizi?
